Polderyzacja Zalewu Wiślanego a może tylko budowa grobli?

Zapomniane koncepcje jako punkt wyjścia do rozmowy o przyszłości Żuław.

Opracowanie zulawynafali.pl grudzień 2025 r.

Dyskusje o bezpieczeństwie przeciwpowodziowym Żuław wracają regularnie, zwykle przy okazji sztormów, cofki lub wysokich stanów wód. Warto jednak pamiętać, że obecne rozwiązania są tylko jednym z etapów długiej historii zmagań człowieka z wodą w delcie Wisły. Już kilkadziesiąt lat temu rozważano znacznie dalej idące koncepcje, obejmujące polderyzację zachodniej części Zalewu Wiślanego, budowę grobli ochronnej oraz nowy układ kanałów żeglugowych.

Do tych idei wraca w swoim opracowaniu „Poniżej i powyżej poziomu morza” Kazimierz Cebulak, przywołując projekty i studia z lat 60. XX wieku, a także wcześniejsze niemieckie i holenderskie doświadczenia hydrotechniczne.

Skąd wziął się pomysł polderyzacji Zalewu Wiślanego?

Polderyzacja nie była na Żuławach eksperymentem, lecz fundamentem rozwoju całego regionu. Około 70% powierzchni Żuław to tereny polderowe, mechanicznie odwadniane przy pomocy sieci pompowni. Pozostałe obszary funkcjonują grawitacyjnie, poza bezpośrednią strefą cofki.

W ujęciu Cebulaka delta Wisły to nie tylko pojęcie geomorfologiczne, ale również konstrukcja kulturowa i cywilizacyjna, kształtowana przez wieki poprzez wały, groble, kanały i poldery. Holendrzy określają takie obszary mianem „man made land” – ziemi stworzonej przez człowieka – i traktują je jako element narodowego dziedzictwa. Co istotne, to właśnie holenderska wiedza hydrotechniczna była od XIII wieku przenoszona także na teren delty Wisły.

Koncepcja z lat 60. – grobla, poldery i kanał żeglugowy

W latach 60. XX wieku, w ramach Regionalnego Planu Rozwoju Delty Wisły (zatwierdzonego w 1962 r.), rozważano koncepcję polderyzacji znacznej części Zalewu Wiślanego. Projekt zakładał:

• budowę grobli oddzielającej zachodnią część Zalewu,

• osuszenie i meliorację dużych obszarów akwenu,

• pozostawienie w stanie naturalnym jedynie wybranych fragmentów Zalewu,

• budowę kanału żeglugowego na przedłużeniu rzeki Elbląg, z wyjściem na Bałtyk,

• stworzenie nowych polderów rolnych i infrastruktury melioracyjnej.

Rozważano także połączenie żeglugowe z morzem i nowy układ komunikacyjny z Mierzeją, który mógłby zmienić funkcjonowanie regionu.

Argumenty, które wówczas brano pod uwagę

Zwolennicy takich rozwiązań wskazywali m.in.:

• możliwość ograniczenia cofki w całej wschodniej części delty Wisły,

• zwiększenie kontroli nad gospodarką wodną,

• rozwój żeglugi i zaplecza portowego Elbląga,

• powiększenie obszaru użytkowego delty.

Jednocześnie już wtedy dostrzegano skalę ingerencji w środowisko oraz koszty utrzymania polderów, wymagających stałego, energochłonnego odwadniania.

Dlaczego dziś warto o tym przypominać?

Cebulak zwraca uwagę, że po 1945 roku proces deltotwórczy w Zalewie Wiślanym został w zasadzie zatrzymany, a sama delta stała się obszarem „zamkniętym” hydrologicznie. Jednocześnie zmieniają się warunki brzegowe – m.in. poziom morza, intensywność zjawisk sztormowych oraz presja klimatyczna. Dzisiejsze rozważania nie muszą oznaczać powrotu do dawnych projektów wprost. Mogą jednak:

• stanowić punkt odniesienia do współczesnych analiz,

• pokazywać skalę myślenia systemowego sprzed dekad,

• przypominać, że Żuławy przez stulecia były obszarem aktywnej ingerencji hydrotechnicznej, a nie „naturalną równiną”.

Dziedzictwo, a nie gotowe rozwiązanie

Autor opracowania podkreśla, że polderyzacja Zalewu Wiślanego to przede wszystkim dziedzictwo idei, a nie plan do natychmiastowej realizacji. Współczesne uwarunkowania środowiskowe, ekonomiczne i społeczne są inne niż pół wieku temu. Tym bardziej warto jednak znać kontekst historyczny i rozumieć, skąd biorą się niektóre współczesne pytania o przyszłość Żuław. Nie chodzi o opowiedzenie się „za” lub „przeciw”, lecz o świadomą rozmowę, opartą na wiedzy, a nie uproszczeniach.

Zachęta do lektury źródłowej

Osoby zainteresowane pogłębieniem tematu znajdą pełne opracowanie Kazimierza Cebulaka w publikacji dostępnej online: dr inż. Kazimierz Cebulak

1. Delta Wisły powyżej i poniżej poziomu morza
   https://zph.org.pl/userfiles/zphorgpl/file/wydawnictwa%20pdf/Delta%20Wisly.pdf

To lektura, która pozwala spojrzeć na Żuławy nie tylko przez pryzmat bieżących zagrożeń, ale jako na unikalny przykład europejskiego dziedzictwa hydrotechnicznego.

2. Opracowanie z 1932 r. Opublikowane przez urząd miasta Elbląga:

https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/69893/edition/64601

Polderyzacja Zalewu Wiślanego / budowa grobli – analiza argumentów

Argumenty „za” (potencjalne korzyści)

1. Zwiększenie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego
   Ograniczenie cofki i naporu wód sztormowych na deltę Wisły, szczególnie od prawego brzegu Wisły na wschód.

2. Lepsza kontrola gospodarki wodnej
   Możliwość aktywnego sterowania poziomem wód i odpływem w całym systemie hydrologicznym delty.

3. Nowe tereny dla retencji słodkowodnej
   Potencjalne utworzenie zbiorników retencyjnych, mokradeł lub obszarów buforowych.

4. Rozwój infrastruktury komunikacyjnej i żeglugowej
   Grobla mogłaby częściowo poprawić połączenia komunikacyjne z Mierzeją Wiślaną oraz układ żeglugowy.

5. Nawiązanie do historycznych doświadczeń hydrotechnicznych
   Kontynuacja tradycji polderyzacji, znanej z Żuław i krajów takich jak Holandia.

Argumenty „przeciw” (potencjalne zagrożenia i koszty)

1. Zniszczenie cennego rezerwuaru przyrodniczego
   Zalew Wiślany jest ważnym ekosystemem wodnym o wysokiej bioróżnorodności.

2. Negatywny wpływ na rybołówstwo i gospodarkę wodną
   Ograniczenie naturalnych tarlisk i zmiana warunków życia ryb oraz ptactwa wodnego.

3. Bardzo wysokie koszty budowy i utrzymania
   Poldery wymagają stałego, energochłonnego odwadniania i nadzoru.

4. Niepewność w warunkach zmian klimatu
   Podnoszenie się poziomu morza może w długiej perspektywie podważyć skuteczność takich rozwiązań.

5. Duża ingerencja w krajobraz i dziedzictwo przyrodnicze

6. Trwała zmiana charakteru Zalewu i relacji człowieka z naturalnym środowiskiem.

Uwaga:

Powyższe zestawienie nie stanowi rekomendacji. Jest narzędziem do rozmowy, które pokazuje, że ewentualne decyzje wymagałyby uczciwych i bardzo precyzyjnych analiz hydrologicznych, środowiskowych i ekonomicznych.